Mulleres nas Letras Galegas

Este ano 2025 a Real Academia Galega fai unha homenaxe a poesía de tradición oral que se foi transmitindo de xeración en xeración, en forma de cantigas, grazas sobre todo a música e as voces das mulleres. É por iso que adica o Día das Letras Galegas a figura das Cantareiras, personificándoas en sete mulleres: Adolfina e Rosa Casás Rama, as Pandereteiras de Mens e a Eva Castiñeira.

Ata o de agora únicamente seis mulleres foron protagonistas no Dia das Letras Galegas dende os seus inicios… Pareceume interesante facer un sinxelo homenaxe a todas elas escollendo algúns dos seus poemas que máis me gustan.

A primeira delas foi a gran Rosalía de Castro en 1963.

“Din que non falan as plantas, nin as fontes, nin os paxaros, nin a onda cos seus rumores, nin co seu brillo os astros, dino, pero non é certo, pois sempre cando eu paso,de min murmuran e exclaman: Aí vai a tola soñando coa eterna primavera da vida e dos campos, e xa ben pronto, ben pronto, terá os cabelos canos, e ve tremendo, atericida, que cobre a xeada o prado. Hai canas na miña cabeza, hai nos prados xeada, mais eu prosigo soñando, pobre, incurable somnámbula, coa eterna primavera da vida que se apaga e a perenne frescura dos campos e as almas, aínda que os uns esgótanse e aínda que as outras se abrasan. Astros e fontes e flores, non murmuredes dos meus soños, sen eles, como admirarvos nin como vivir sen eles?” – En las orillas del Sar (1884)

Máis de vinte anos tiveron que pasar para que outra muller fose protagonista das Letras Galegas. En 1987 a homenaxeada o 17 de maio foi Francisca Herrera.

“Querendo un gran poema cantar, dúbidas teño; que se falo galego non me entenden, e a cantar castillán non me comprendo. Así mesmo pregúntome, se en prosa hei de escribir ou ben en verso, e ríome soíña deste meu dubidar, que é un aletexo igual ó dun poliño que se debate, coidándose atrapado no poleiro por un espanta-paxaros de trapo movido polos ímpetus do vento”Néveda (1920)

Non foi ata o 2007 que as nosas letras se escribiron de novo en feminino, nesta ocasión a homenaxeada foi María Mariño.

“Tiven medo de bogar, tiven medo d’auga crara.
Anque fora cuns bos remos anque fora na mar calma,
non bogaba! non bogaba! O medo xa non sei dél.
Xa secou aquel mar longo!
E sin saber donde veu,
si é doutro ou é meu,
navego nun mar de fondo”
– Palabra no tempo (1963)

María Victoria Moreno converteuse no ano 2018 na cuarta muller protagonista das Letras Galegas.

“Se eu achase a palabra
donda, escintilante,
tan lene coma o peito da andoriña,
tan rexa coma a face da verdade… Se eu achase a palabra
de lume, de auga, de aire,
de terra aloumiñada pola brisa
que arrola cada tarde… Se eu achase a palabra
limpa, espida, que cabe
no efémero latexo dun salouco
e abrangue a eternidade… Se eu achase a palabra
de amor que iluminase
esta esfera que treme estarrecida
na sombra e na soidade… Se eu achase a palabra
eu pintaría o planeta de paz e liberdade”
– Elexías de luz (2016)

En 2021 a protagonista do Día das Letras Galegas foi a figura transgresora de Xela Arias.

FÁBULA
“Outra vez e coma sempre chea: verde primavera
e un paso a despropósito de ruídos, murmurios e silencios. Mais saúdo á primavera polo que poida ser: Se rebento de froita, feliz creación completa;
Se anuncio de estío, seca fame das fontanas. Saúdo á primavera e inxenua absolvo
do seu poder a bolboretas, margaridas, cempés, saltóns e lavandeiras. Estúpida e inxenuamente absolvo a quen derrota presentando formigas cara ó inverno. Pero absolvo,
absolvo porque poidamos ser, se poida ser, cigarra dunha tempada a cambio”
– Glu… Glu… Periódico discontínuo 2 (1995)

Co desexo de que sexan moitas máis no futuro, remato aquí esta pequena homenaxe as mulleres nas letras, cun poema da homenaxeada o 17 de maio de 2024, Luisa Villalta.

“Son, somos, seremos unha vibración convulsa, certidume tremulante, aspereza, torsións que fan de nós un timbre irrepetíbel, sonido sinónimo de nós. Xovens de inmediato vellos nas fronteiras esperamos do mar algún regreso, no ruído dos pasos que inequivocamente se desvian, como cabalos, sobre tantos folios galopados sen encontrar nen temor xa baixo os cascos, estamos sempre a ponto de nacer, de rebentar o noso útero perpétuo” – Ruído (1995)

Feliz 17 de maio! Feliz Día das letras galegas!

La niña que tenía mucho cuento

Madrid, barrio de Carabanchel, un 6 de enero… hacía un frío pelón pero la niña quería estrenar sus regalos.

Después de comer, bien abrigados, salimos a la calle a pasear a “Cristina” en su cochecito y presumir de cartera. Blanca y ribeteada de azul, esa fue mi primera cartera y ese sería mi primer año escolar.

Al llegar a General Ricardos subimos a casa de la madrina, los Reyes habían dejado otro regalo para mí. Ahora la cartera pesaba un poco más, dentro guardaba el cuento troquelado de “La ratita presumida”. Con semejante peso ya tenía la excusa perfecta para regresar a casa en brazos de mi padre y endosarle a mi madre el cochecito y la muñeca.

Y es que la niña… tenía mucho cuento.

En la foto me acompañan Cristina en su cochecito y mis dos “Reyes Magos”

Os consellos de papá

De nena lembro a meus pais falar en galego na casa entre eles pero a min sempre se dirixian en castelán (vivíamos en Madrid). Meu pai contábame que cando él iba a escola a mestra tiráballes das orellas e castigaba aos nenos que falaban galego na clase, falar galego era cousa de paletos e burricans por iso a min non mo aprederon.

¡Ay Marieta, Marieta… Marieta do albiu! presta atención a lo que te voy a decir y procura no olvidarlo:

  • Si tienes tres y gastas dos la cosa irá bien, pero si gastas cinco mal negocio, guarda algo para imprevistos.
  • Si tienes un problema que se puede solucionar no te preocupes y no dejes que te quite el sueño, pero si no tiene solución tampoco te preocupes, dormir bien es importante.
  • Trata con respeto a todo el mundo, recuerda que nadie es más que tú y tú no eres más que nadie. Nunca mires por encima del hombro, mira siempre a los ojos. Se humilde.
  • Arrímate a los que saben más que tú y trata de aprender, nunca dejes de aprender. Por contra aléjate de los arrogantes, los reconocerás fácilmente porque son esas personas que quieren ser el niño en el bautizo, la novia en la boda y el muerto en el entierro.
  • Si quieres recoger has de sembrar primero, pero que no te importe cuan grande sea la cosecha. Tú siembra, porque es más feliz el que da que el que recibe. Se generosa.
  • Camina siempre erguida y siéntate derechita. Y escucha más y habla menos hija, ¡que hablas más que un sacamuelas!

Xa ves papá… saiuche a filla galegofalante e paroleira pero aquí sigo, botándote de menos e tentando seguir os teus consellos do mellor xeito posible.

Hoxe é día do pai, aínda que para min o é tódolos días. Quérote!

Non hai ninguén que mo negue

Fago todo o que eu quero
E o que me sae de dentro

Non preciso de ninguén
Que eu mesma xa me chego

Son muller forte e libre
Non hai ninguén que mo negue
E se alguén o intentara
Que mala febre o leve

Vivamos nós as mulleres
Berremos todas ben alto

Que viva a nosa fala
E que viva o noso canto

Son muller forte e libre
Non hai ninguén que mo negue
E se alguén o intentara
Que mala febre o leve

#8M

Bendita inocencia…

¡Tú no sabes lo que dices!, anda, deja ya esas dichosas cartitas y ponte a dibujar o a leer tebeos… ¡Pero habrase visto la mocosa esta!

Tendría yo unos seis o siete años cuando, entre el montón de regalos que habían traído los Reyes esa noche, descubrí un pequeño paquete envuelto en papel de colorines. Al abrirlo encontré una cajita que contenía una baraja de cartas que me parecieron una auténtica preciosidad, la baraja de cartas “Familias de siete países”. Mi padre trató de explicarme la mecánica del juego en cuestión, pero desistió al poco dada mi falta de interés por aprenderla. A mí lo que me entusiasmaba era esparcir las cartas por distintos espacios de mi habitación e inventar historias con los personajes de esas “familias”.

Asignaba variopintos oficios a las “madres” y a los “padres”, por ejemplo: la mamá esquimal tenía una pescadería en el alfeizar de la ventana, los padres mejicanos regentaban un restaurante en la mesilla de noche, el padre chino era taxista y conducía una de mis zapatillas de andar por casa… la otra zapatilla era la consulta del padre bantú, médico eminentísimo. La madre india (para mí la más guapa) era modelo, bailarina, actriz y muy artista, y el padre árabe un señor de negocios muy importante que viajaba siempre en el taxi del padre chino.

A los “abuelos y abuelas” los acomodaba en la silla junto a la ventana para que tomasen el sol y se contasen batallitas, y a los “hijos e hijas” los colocaba ordenaditos sobre la cama (que en mi imaginación yo convertía en escuela) bajo la supervisión de la madre tirolesa, la “profe”. Llevaba conmigo la baraja a todas partes y me pasaba horas enteras jugando a inventar la vida cotidiana de cada una de esas familias.

Aquel día a mi padre casi le da un soponcio y a mi madre le dio la risa cuando estábamos terminando de comer en la cocina y yo anuncié, bendita inocencia, que cuando fuese mayor iba a tener siete hijos: uno esquimal, uno árabe, uno chino, uno bantú, uno mejicano, uno indio y uno tirolés.

¡Tú no sabes lo que dices!, anda, deja ya esas dichosas cartitas y ponte a dibujar o a leer tebeos… ¡Pero habrase visto la mocosa esta!

“Falan castelán”

Un poema de Florencio Delgado Gurriarán, o autor homenaxeado no Día das Letras Galegas 2022

FALAN CASTELÁN

O vello cacique – quen mo quer mercar? – que, dende o seu pazo, amola ao paisán, FALA CASTELÁN

O repartimento das utilidás tamén vén escrito TODO EN CASTELÁN

O crego da aldeia, do inferno a berrar pra meterlle medo ao pobre aldeán, FALA CASTELÁN

Dille que condena se fai tal ou cal fálalle do demo, TODO EN CASTELÁN

O siñoritiño da vila de Tal, con vento na testa, sen calos na man, FALA CASTELÁN

Como é cousa “fina” o alleo falar, di… cen parvadas, TODO EN CASTELÁN

Certo forasteiro, rico por roubar, que veu a Galiza vendendo azafrán, FALA CASTELÁN

Il, que chegou fraco e que está a estoupar, fixo os seus choíños, TODO EN CASTELÁN

Aquil rapás listo que anda a predicar en tódolos mitins por mor de medrar FALA CASTELÁN

Di que aos que gobernan hai que se achegar, de “chaqueta” troca, TODO EN CASTELÁN

Mozo falanxista, mistura infernal de tolo e verdugo FALA CASTELÁN

Soñando coa moura España imperial, canta Torquemada TODO EN CASTELÁN

Quere enguedellarte calquer lacazán? Pois, ao xulgado te vai demandar, FALA CASTELÁN

Ata o “mandamento” que ordena embargar, tamén vén escrito TODO EN CASTELÁN

Ouh, lingua de Cervantes, de Lope e de Quevedo, ouh, fala de Castela, nai de conqueridores, ouh, idioma sublime, ou castelán sonoro! (O que é, na nosa Terra, tes bos embaixadores!)

Graciñas a Ana, Lola, Lila, Montse, Silvia, Orisel e Pedro, Carmen, Abdoulaye, Isabel, Elisabeth, Oriana, Nila, Andreia e Alfonso por darlle voz a este poema.

El abrigo del Rey

A mi padre normalmente la noche de reyes le tocaba trabajar. Era vigilante nocturno en la central térmica de la Complutense, así que después de cenar temprano me daba un beso, se ponía su abrigo gris y se marchaba prometiéndome que saludaría de mi parte a Melchor, Gaspar y Baltasar cuando se encontrasen en plena faena. Ya os conté que mi padre siempre tuvo un trato muy cercano con sus majestades. Es más, yo estaba convencida que las únicas personas del mundo que trabajaban la noche del 5 al 6 de enero eran los tres Reyes Magos y mi padre, y eso me hacía sentir muy orgullosa… Bendita inocencia.

El caso es que siempre nos tocaba a mi madre y a mí encargarnos del habitual protocolo de bienvenida para magos y camellos. Acercábamos una mesita baja al árbol de Navidad, poníamos en el centro un mantelito bordado por ella a punto de cruz, sobre él un plato verde de Duralex con polvorones, trocitos de turrón blando y peladillas, y a un lado tres vasos (también de Duralex verde) llenos de leche. Y por supuesto una palangana con agua para los sufridos camellos.

Después de eso tocaba irse a la cama pero, ¿quién era capaz de dormir con tanta dosis de ilusión encima? desde luego yo no. Me pasaba las primeras horas de la noche dando vueltas inquieta en la cama, atenta al más leve ruído, aunque al final el sueño terminaba por ganarme la partida.

Sólo en una ocasión me despertó casi de madrugada el sonido de una llave abriendo la puerta de nuestra casa, unos pasos sigilosos que iban y venían del salón a la cocina, y el susurro de un par de voces que no logré identificar. Cuando los pasos se acercaron a mi habitación me quedé muy quieta bajo las mantas, aguantando la respiración y notando el corazón al galope, haciéndome la dormida para no quedarme sin regalos. Pero la curiosidad pudo conmigo y medio abrí un ojo justo cuando mi rey preferido, Melchor, desaparecía por la rendija de la puerta… Juraría que en lugar de capa llevaba puesto un abrigo gris pero ese era un detalle que, para una niña ilusionada, carecía de importancia.

El triciclo rojo

Era muy pequeña cuando los Reyes Magos me trajeron el triciclo, pero recuerdo nítidamente algunos detalles de aquel día como que salí disparada de la cama y corrí descalza por el pasillo como era mi costumbre, hasta llegar al cuarto de estar donde esperaban los regalos que sus majestades habían dejado apenas unas horas antes.

Tenía un asiento rojo brillante, los pedales y los extremos del manillar también rojos, y era de metal reluciente. Mucho debí insistir para que, aquella tarde soleada y fría de enero, mi padre accediera a bajar conmigo a la calle para estrenarlo. Vivíamos en el barrio de Carabanchel, en la calle San Pantaleón, el número tres si la memoria no me falla. Delante de nuestro edificio había una enorme explanada de tierra aún sin urbanizar, con cuatro árboles raquíticos, donde solíamos jugar los niños del vecindario.

¡Estaba tan feliz con mi triciclo!

Al principio no dominaba demasiado bien los pedales, así que avanzaba impulsándome directamente con los pies y debía hacerlo con bastante rapidez, porque recuerdo a mi padre corriendo detrás de mí, frenándome a cada rato y pidiéndome que tuviese cuidado para no acabar estrellándome contra aquel suelo de arena y piedras.

Aquel triciclo me duró un par de años, hasta que de nuevo los Reyes me trajeron una preciosa BH de color azul con la que volaba por el descampado para disgusto de mi padre, que maldecía en arameo cada vez que me veía llegar a casa con las piernas llenas de raspones y cardenales.

Años más tarde, por fin tuve mi primera bici “seria” con la que hice kilómetros y kilómetros por la Casa de Campo, como el día que llegué hasta el pueblo de Húmera y regresé a casa agotada, pero muy feliz.

Hace años que no me subo a una bici, Vigo no es precisamente una ciudad que se preste al pedaleo.

Supongo que esta noche muchos triciclos y bicicletas, envueltos en papel de regalo, aguardarán a ser estrenados mañana por piececitos inquietos.

¡Feliz día de Reyes para tod@s! 👑👑👑🚲🎁🛴

P.D. Gracias a Javier Luque por su interés en leerme y por sus acertadas y estimulantes correcciones.

Feliz Navidad

Muchos dicen que el siguiente texto pertenece a Walt Whitman mientras otros opinan que no salió de la pluma del autor norteamericano. Tampoco importa demasiado, es un poema hermoso que a mí me sirve de excusa para darte las gracias a ti, que estás leyendo esto y enviarte mis mejores deseos para esta Navidad y para el 2022 que ya se acerca. Que sea un año motivador, generoso y repleto de alegrías, disfrútalo mucho y ya sabes… Carpe Díem, aprovecha el momento, vívelo intensamente porque se pasará volando.